[neidio i'r prif gynnwys | skip to main content]

Pair Dadeni, Y - Hanes Gwersyll Fron-Goch

Ar Sêl! | On Sale!

Prîs | Price: £3.00

Prīs Gwreiddiol | R.R.P. £6.95






Ychwanegu i fy Rhestr Fer
Add to My Wish List

Manylion a Disgrifiad y Llyfr | Book Details & Description

  • ISBN: 9780863819698
  • Awdur: Lyn Ebenezer
  • Cyhoeddi Mawrth 2005
  • Fformat: Clawr Meddal, 182x123 mm, 240 tudalen

Cofnod hynod ddiddorol o hanes carcharu 1,800 o Wyddelod yng ngwersyll Fron-goch, y Bala wedi Gwrthryfel y Pasg 1916, sy'n gosod y gwrthryfel yn ei gyd-destun gwleidyddol a hanesyddol ac yn dilyn bywydau'r carcharorion wedi iddynt gael eu rhyddhau. 87 llun du-a-gwyn.

Adolygiad Gwales
Pan ystyriwn gymaint yw’n hobsesiwn ni’r Cymru ynglŷn ag Iwerddon, mae’n rhyfedd na fyddai yna lawer mwy o lyfrau gennym yn trafod y wlad. Mae’n syndod hefyd, o ystyried rhan mor bwysig chwaraeodd Fron-goch yn hanes diweddar y Gwyddelod, nad yw hwn ond y trydydd llyfr am y gwersyll.

Cafodd nifer o Wyddelod eu caethiwo yma yn dilyn helyntion Pasg 1916, ac er na fuont yma ond am ychydig fisoedd bu’n gyfnod digon hir i Michael Collins eu troi yn chwyldroadwyr a danseiliai awdurdod Prydain yn eu gwlad.

Lyn Ebenezer ar lawer cyfrif oedd y gŵr delfrydol i ysgrifennu’r hanes gan ei fod wedi ymddiddori’n ddwfn yn Iwerddon a’i helyntion ers pan ymwelodd â Dulyn adeg dathliadau hanner can mlwyddiant y Gwrthryfel.

Yn y llyfr hwn cawn lawer mwy na hanes y gwersyll ei hun. Cawn bennod ddiddorol iawn ar sut y daeth y gwersyll i fodolaeth yn y lle cyntaf a’r ymdrech fu yno i greu wisgi. Cawn adroddiad taclus iawn am uchafbwyntiau Gwrthryfel y Pasg ei hun cyn mynd ymlaen i drafod y Gwersyll yn Fron-goch a’r carcharorion fu yno. Rhoddir sylw manwl i’r carcharorion hyn a dilynir hynt a helynt y pwysicaf ohonynt gan nodi pa gyfraniad a wnaethant i fywyd Iwerddon ar ôl gadael y gwersyll. Rhoddir gwybod i ni pwy oroesodd yr helyntion ac ar ba ochr y bu iddynt ymladd pan ddaeth y Rhyfel Cartref. A pha ran chwaraewyd ganddynt wedyn ym mywyd cyhoeddus eu gwlad.

Rhoddir i ni ddisgrifiadau cignoeth o’r bywyd oedd i’w gael yn y gwersyll ac fel y bu i’r farn gyhoeddus yn Iwerddon newid tuag at y carcharorion. Trafodir agwedd y Cymry lleol a’r llywodraeth yn Llundain at yr hyn oedd yn digwydd a rhoddir sylw manwl i ran ganolog Michael Collins yn y cyfan i gyd.

Mae yma lawer mwy felly na hanes gwersyll Fron-goch ei hun. Cawn yn hytrach gyflwyniad i hanes modern Iwerddon.

Er y byddwn yn canmol yr awdur ar ei waith, mae yna rai pethau yn fy mhoeni. Tuedd i ailadrodd yw un, a chawn restrau o enwau sy’n ymddangos fwy nag unwaith. Teimlaf hefyd y dylid fod wedi manylu’n ehangach (ac yn gynt yn y llyfr) ar y gwahanol garfanau a gymerodd ran yn y Gwrthryfel ac yn sicr ddigon fe ddylid fod wedi rhoi mwy o sylw i’r Cytundeb rhwng Lloyd George a Collins.

Ofnaf fod y clawr wedi ei orlwytho gan ddelweddau a heb fod yn ddigon deniadol. Rhaid sicrhau un newydd ar gyfer yr ail argraffiad!

Daeth teimlad o dristwch drosof ar ôl gorffen darllen. Gweld y ddelfryd yn cael ei chwalu gan oferedd y Rhyfel Cartref, ac, yn bennaf oll, marwolaeth Collins, gŵr y bu Iwerddon yn llawer tlotach o’i golli.

Dafydd Morgan Lewis