[neidio i'r prif gynnwys | skip to main content]

Traddodiad y Môr

Manylion a Disgrifiad y Llyfr | Book Details & Description

  • ISBN: 9780863819322
  • Awdur: J. Geraint Jenkins
  • Dyddiad Cyhoeddi Awst 2004
  • Fformat: Clawr Meddal, 210x147 mm, 240 tudalen

Cyfrol llawn gwybodaeth yn dilyn arfordir Cymru o Gas-gwent i Lannau Dyfrdwy gan olrhain cyfraniad cyfoethog y genedl Gymreig i forwriaeth, yn cynnwys manylion am adeiladwyr a pherchnogion llongau, amrywiaeth masnach y môr, bywyd morwyr, smyglwyr a môr-ladron gan arbenigwr yn y maes. 80 ffotograff du-a-gwyn ac 1 map.

Adolygiad Gwales
Nodir yn y rhagarweiniad i’r gyfrol hon bod yr awdur wedi cyhoeddi bron hanner cant o lyfrau ar hanes a thraddodiadau Cymru. Ymhlith y rhain mae nifer o gyfrolau yn ymwneud â’r traddodiad mordwyo. Hawdd deall paham. Am gyfnod bu Dr Geraint Jenkins yn Guradur Amgueddfa Diwydiant a Môr Cymru. Morwyr fu rhyw bum cenhedlaeth o’i deulu. Aeth ei dad i’r môr ar long o Gaerdydd i Valparaiso (Chile) yn ddeuddeg oed yn 1897. Symudodd ei hen-daid o ardal Penbryn yng Ngheredigion i sefydlu busnes o bedair llong ar draeth Llangrannog. Bellach mae Dr Jenkins wedi ymddeol i ardal y Sarnau, ger Llandysul, ac wedi ymddiddori yn hanes a phwysigrwydd y môr a’i bethau yng nghyd-destun yr ardal ddeheuol o Fae Ceredigion yn bennaf. Yn y llyfr hwn felly nid syndod bod ardaloedd megis Aberteifi, Aber-porth, Llangrannog a Chei Newydd yn cael cryn sylw.

Rhennir y gyfrol yn ddwy ran. Yn y rhan gyntaf mae’r awdur yn cydio mewn nifer o themâu yn ymwneud ag adeiladwyr a pherchenogion y llongau, patrymau masnachu, ynghyd â bywyd y morwyr, smyglwyr a môr-ladron. Yn yr ail ran rhoddir ystyriaeth i chwe deg pump o borthladdoedd Cymru. Mae’r naill adran a’r llall yn llawn o ffeithiau diddorol ac, ar adegau, yn cynnig gwybodaeth sydd yn peri peth syndod.

Mae’r manylion am borthladdoedd Bae Ceredigion yn nodweddiadol o hyn. Bod gan borthladd Aberteifi yn y flwyddyn 1815 saith gwaith mwy o longau na Chaerdydd a theirgwaith mwy nag Abertawe; yng nghyfnod y llongau hwylio, Cei Newydd oedd un o ganolfannau pwysica’r diwydiant adeiladu llongau yng Nghymru. Cyn oes y llongau haearn, ac am gyfnod o tua thrigain mlynedd, cyfrifid Doc Penfro fel y pwysicaf o holl borthladdoedd adeiladu llongau rhyfel Prydain, ac yn oes aur y diwydiannau glo a haearn, estroniaid oedd bron pob un o longau de Cymru – adeiladwyd y mwyafrif ohonynt yng ngogledd-ddwyrain Lloegr.

Er mor ddiddorol yw’r ffeithiau a ddadlennir, mae cynnwys y llyfr yn gyfoethocach na hyn. Ar adegau daw barn yr awdur i’r amlwg. Mwy nag unwaith defnyddir yr ansoddair 'diflas' i ddisgrifio rhai o’r trefi a phentrefi y rhoddir sylw iddynt yn y gyfrol. Mae gan yr awdur deimladau cryfion am ddatblygiadau cyfoes llawer o’r hen borthladdoedd, ac yn fwyaf arbennig y duedd at greu marinas i longau hamdden. Yn ychwanegol at hyn cynhwysir nifer helaeth o luniau du a gwyn o longau a phorthladdoedd ynghyd â’r prif gymeriadau a fu’n chwarae rôl bwysig yn nhraddodiad y môr yng Nghymru

Richard H. Morgan.